Van burgerwacht tot brandweer

Schutterij ’t Zandakker Gilde Sint Jan Venray werd opgericht in 1426. Dat jaartal geldt als het officiële stichtingsjaar van het gilde. In de vijftiende eeuw werden in veel steden en dorpen schutterijen opgericht als burgerwacht. Ook in Venray ontstond toen het ’t Zandakker Gilde. De naam verwijst naar de buurt ’t Zandakker, waar veel leden woonden.

Volgens historische bronnen en lokale schuttersliteratuur is het gilde opgericht in het jaar 1426, wat gebaseerd is op archiefmateriaal uit de streek waarin de vereniging functioneerde. Directe originele documenten uit 1426 zijn niet (meer) bewaard, maar de vroege kerkvermeldingen vormen historisch bewijs dat de schutterij rond 1426 opgericht moet zijn. De aanwezigheid van deze namen en jaartallen in kerkregisters wijst erop dat het gildenaltaar vanaf kort na 1426 actief was, en daarom wordt dat jaar als het stichtingsjaar van de schutterij beschouwd. Dat materiaal zelf is grotendeels kerkelijk of bestuurlijk van aard, omdat veel vroegere schutterij-archieven verloren zijn gegaan, onder andere door oorlogen en branden. De oudste aanwijzingen voor het bestaan van het gilde rond 1426 komen vooral uit de archieven van de Sint Petrus’ Bandenkerk in Venray. Er zijn middeleeuwse vermeldingen van geestelijke bedienaars voor het gildenaltaar dat daar aanwezig was vanaf 1427 en het bestaan van een priester uit het bisdom Keulen die de mis verzorgde bij dit altaar wijst erop dat er kort daarvoor (dus rond 1426) al een georganiseerde schutterij bestond waarvoor zo’n altaar was ingesteld.

De oorspronkelijke taken van het gilde waren: bescherming van dorp en inwoners, bewaking van kerk en bezittingen, handhaving van orde en veiligheid en optreden bij dreiging of onrust. Zoals gebruikelijk in die tijd had het gilde ook een religieuze verbondenheid, met een patroonheilige (later Sint Jan de Doper).

Maatschappelijke rol
Wanneer de schutterij vandaag de dag in vol ornaat uittrekt, met vendels, trommen en buks, zien de Venraynaren een trotse traditie. Maar achter deze ceremonie schuilt een verleden waarin de schutterij veel méér was dan een culturele vereniging. Eeuwenlang stond ’t Zandakker letterlijk in dienst van de veiligheid van Venray.

Beschermers
De wortels van het gilde liggen in de late middeleeuwen. In een tijd zonder politie, zonder beroepsleger en zonder georganiseerde brandweer waren het de schutters die waakten over dorp en kerk. De verbondenheid met de Sint Petrus’ Bandenkerk was daarbij vanzelfsprekend. Het beschermen van het altaar, het bewaken van kostbaarheden en het handhaven van orde tijdens onrustige tijden behoorden tot de kerntaken. Maar bescherming betekende meer dan verdediging tegen vijandelijke troepen. Het ging ook om het beschermen van de gemeenschap tegen rampen van binnenuit en de grootste dreiging in een dichtbebouwd dorp van hout en stro was vuur.

Vuur als vijand
Brand was in vroegere eeuwen een voortdurende angst. Eén vonk kon een hele straat verwoesten. In een tijd zonder waterleiding, zonder brandslangen en zonder moderne blusmiddelen was brandbestrijding een kwestie van snelheid, samenwerking en discipline. Juist daar lag de kracht van de schutterij. De leden van ’t Zandakker waren georganiseerd, geoefend en gewend om bevelen op te volgen. Wanneer de noodklok luidde, vormden zij een gestructureerde eenheid in plaats van een panikerende menigte. Zij organiseerden emmerketens vanaf putten en waterplaatsen, sloopten aangrenzende gebouwen om overslag te voorkomen, hielden toeschouwers op afstand, beschermden kerk, pastorie en strategische gebouwen en bewaakten eigendommen tegen plundering tijdens chaos. In feite functioneerde de schutterij als een vroege vorm van brandweer.

Discipline als redding
Wat de schutterij onderscheidde van spontane hulp was haar structuur. Er was een hiërarchie, er waren bevelhebbers en er was onderlinge verplichting. Die organisatie maakte het mogelijk om effectief op te treden in crisissituaties. Dezelfde discipline die nodig was om het dorp te verdedigen tegen externe dreiging, bleek van onschatbare waarde bij het bestrijden van brand. In die zin was de schutterij niet alleen een religieuze broederschap of een weerbaarheidsvereniging, maar ook een fundament van lokale rampenbestrijding.

Gemeentelijke brandweer
In de negentiende eeuw veranderde de samenleving ingrijpend. Gemeenten kregen meer bestuurlijke verantwoordelijkheid, wetgeving rond openbare veiligheid werd aangescherpt en professionele brandweerkorpsen deden hun intrede. Langzaam maar zeker verschoof de taak van brandbestrijding van burgerorganisaties naar gemeentelijke diensten. Daarmee verloor de schutterij een belangrijk deel van haar oorspronkelijke veiligheidsfunctie. Dit proces markeerde een overgang: van praktische noodzaak naar traditie en ceremonie.

Van noodzaak naar erfgoed
Tot 1907 had de schutterij nog een echte weerbaarheidsfunctie. Daarna werden veel van deze taken officieel beëindigd, onder andere door besluiten van de staat/kroon, en trad het gilde meer op als culturele en sociale vereniging. Hoewel de operationele taken verdwenen, bleef de geest van dienstbaarheid bestaan. Toen de schutterij in 1975 nieuw leven werd ingeblazen, gebeurde dat niet alleen om tradities voort te zetten, maar ook om gemeenschapszin te bewaren. Vandaag de dag blust ’t Zandakker geen branden meer. Maar het vuur van saamhorigheid, verantwoordelijkheid en inzet voor Venray brandt nog altijd.

Erfenis
Terugkijkend mag de schutterij stellen dat de geschiedenis van ’t Zandakker meer omvat dan koningsschieten en optochten. Eeuwenlang vormde de schutterij een georganiseerde burgerwacht, een hoeder van kerk en gemeenschap, een eerste lijn van verdediging tegen rampen en een voorloper van de lokale brandweerorganisatie. In het licht van zes eeuwen geschiedenis herinnert deze rol ons eraan dat de schutterij altijd méér is geweest dan folklore. Zij was en is een uitdrukking van burgerlijke verantwoordelijkheid. En misschien is dat wel de meest waardevolle traditie die wij in dit jubileumjaar vieren.

Heroprichting en aansluiting
Na een periode van sluimering werd de schutterij in 1975 weer nieuw leven ingeblazen. In 1976 sloot de vereniging zich opnieuw aan bij de Bond van Noord-Limburgse Schutterijen “Juliana”, waarmee deelname aan regionale schuttersactiviteiten officieel hervat werd. Direct na de doorstart werd veel tijd en energie gestoken in het heropbouwen van de schutterij, zowel wat betreft leden als activiteiten. In 1978 werd de eigen schuttersweide gevestigd in het bosrijke gebied de Endepoel, wat de vereniging een vaste thuisbasis gaf. Kort daarna, in 1987, bouwde de schutterij zelfstandig het eigen schutterslokaal Schutskempke, dat sindsdien voor veel leden een tweede thuis is.

De huidige vereniging
De Schutterij ’t Zandakker Gilde Sint Jan Venray heeft zich sinds deze tijd ontwikkeld tot een toonaangevende schutterij in Noord-Limburg met een bestuurlijke verantwoordelijkheid. Enkele feiten: de schutterij nam de drum- en showband Venray over en werd een sterke vereniging, de schutterij liet zich zien in binnen- en buitenland en bijzonder was de medewerking aan de sacramentsprocessie in het Noord-Hollandse Naarden en Bussum en de jaarlijkse deelname aan het Jordaantoernooi in Amsterdam en later het schuttersfeest in Amsterdam, dat werd gehouden op het Museumplein, de deelname aan de bloemencorso in Haarlem als dank voor de steun die Venray kreeg van Haarlem na de Tweede Wereldoorlog, de erevoorzitter Joep Krijnen was zestien jaar lid als vicevoorzitter van de schuttersbond Juliana, in 1988 kreeg de schutterij voor het eerst sinds 367 jaar weer een keizerspaar in de persoon van Joep en Jeanne Krijnen-Gooijer. In 2025 kwam Joep Krijnen te overlijden. In de jaren ’80 en ’90 werd onder leiding van de schutterij de jaarlijkse vasteloavend georganiseerd in Venray. De Schutterij bouwt vanaf de jaren ’90 jaarlijks de kerststal op en vanaf 2014 tot 2020 organiseerde ze jaarlijks de ijsbaan in Venray. De huidige voorzitter, Bernie van Lierop, werd in 1996 voorzitter van de Schutterscombinatie Noord-Limburg. In 1998 werd hij bondssecretaris van de schuttersbond Juliana. In 2013 volgde de promotie tot secretaris van de Oud-Limburgse Schuttersfederatie, bestuurslid in het Kapittel van de Orde van de Rode Leeuw, secretaris van de Vereniging van OLS-Buksmeesters en afgevaardigde in de Europese Schuttersfederatie namens Limburg.

Het bestaansfeest:

Van vrijdag 19 tot en met zondag 21 juni wordt het bestaansfeest van de schutterij gevierd. Het programma ziet er als volgt uit:

Vrijdag 19 juni

19:00 uur: mini-concert van de Koninklijke Harmonie Euterpe Venray.

20:00 uur:  jubileumreceptie.

21.00 uur: oud-reünie oud-leden en feestavond.

Zaterdag 20 juni

12.00 uur: diverse demonstraties en workshops, zoals damesexercitiepeloton, vendelzwaaien, bielemannenwedstrijden en muziekoptredens in het centrum van Venray.

16.00 uur: De Lindeboom-schietwedstrijd.

Zondag 21 juni

11.30 uur: ontvangst in het gemeentehuis van Venray.

12.30 uur: beoordelingswedstrijden op het parkeerterrein aan de Raadhuisstraat.

13.30 uur: inspectie en optocht door het Venrayse centrum.

15.00 uur: begin van de muzikale optredens en schietwedstrijden aan de Loonsedijk 5 in Merselo.

19:30 uur: prijsuitreiking.

21.00 uur: einde bondsschuttersfeest.

Goede doel
Het schutters- en gildewezen is er om voor elkaar te zorgen en de schutterij wil dit tot uiting brengen door het aanwijzen van een goed doel en daarvoor is gekozen voor de stichting Noah4all. “Noah4All laat een glimlach weer terug komen op het gezicht, even de pijn en het verdriet vergeten en gewoon genieten. Dat hopen wij te bereiken bij de mensen die lijden aan een ongeneselijke ziekte. De doelgroep die wij willen bereiken zijn sterk betrokken bij het transport. Een ongeneselijke ziekte betekent ook een isolement, weggetrokken uit de maatschappij waar je werkzaam in bent. Het missen van je werk en je collega’s die je weinig of niet meer ziet maakt het proces van ziek zijn nog erger. Wij proberen dat isolement te doorbreken en zo je weer terug te brengen naar het moment van actieve dienst samen met je collega’s, familie en vrienden, al is het maar voor één dag”, laat de stichting weten.