Tbs-theater: uniek in Nederland
OOSTRUM | De theatervoorstelling Samenleven die in maart twaalf keer in de Rooyse Wissel wordt opgevoerd, is een uniciteit. In elk geval in Nederland. Nooit eerder traden tbs-patiënten, behandelaars en omwonenden van een tbs-kliniek samen op in een toneelgezelschap. Vijf jaar terug werd het stuk Van kwaad tot erger opgevoerd in de Oostrumse kliniek, met rollen voor tbs'ers en sociotherapeuten. Ook toen al een primeur in Nederland. Door omwonenden aan de speellijst toe te voegen gaat Jos Spijkers, regisseur en scriptschrijver, een stap verder. "Ik ben geen therapeut, maar daag mensen uit."
Door Henk Baltussen
In een tot repetitieruimte omgetoverde vergaderzaal laten de 57-jarige Spijkers en sociotherapeut Anja hun licht schijnen over Samenleven. Het stuk laat het publiek een confronterend beeld zien tussen de samenleving en een tbs-kliniek. Het fascinerende aan Samenleven is dat Spijkers de partijen die in de 'echte wereld' doorgaans lijnrecht tegenover elkaar staan, in al hun kwetsbaarheden bijeenbrengt op het toneel. Toneel is een wat groot woord in dit verband. De sportzaal fungeert als speelruimte waar het publiek omheen zit gegroepeerd. Gelijk een boksring. Die setting maakt de spelers nog kwetsbaarder.
De kijker zal direct rechtop zitten bij de openingsscène, voorspelt Anja. "Het begint met een woordenwisseling waarbij een omwonende als speler roept: 'Hoezo, jij met verlof, ik kan niet op vakantie.' De vijandige opstelling is voor het publiek én de spelers confronterend. Ze moeten soms heftige teksten leren. Sommigen slapen er niet van."
Spijkers: "Omwonenden hebben veel munitie. Ze kunnen maar schieten. De patiënten staan al meteen met tien nul achter. Hoe kunnen ze die achterstand ooit goedmaken? Dat is moeilijk, dat wil ik schetsen."
'Je geeft woorden aan mensen die ze zelf niet hebben'
Anja: "Onderschat wordt dat tbs'ers vaak al een gevangenisstraf achter de rug hebben en het heel zwaar hebben. Het leven moet voor ze behapbaar blijven. Het kan niet altijd behandelen zijn, er moet ook lucht zijn, wat ruimte, voor humor bijvoorbeeld. Om verder te kunnen. Dat ziet de toeschouwer ook terug."
Hoe kijken mensen naar elkaar, hoe moeten ze met elkaar verder? Het zijn vragen waar Spijkers geen direct antwoord op weet. Hij stelt ze liever aan de orde met zijn producties. Het liefste met mensen die in de rafelranden van de maatschappij leven, zoals daklozen, gevangenen, tbs-patiënten. Ik ben er niet voor de oplossingen, maar daag mensen uit. Ik benader ze als mens, ondanks hun delicten", zegt de Doetinchemmer die in de voorbije 35 jaar zo'n beetje met alle aspecten van het theatervak kennismaakte. "Je geeft woorden aan mensen die ze zelf niet hebben. Nee, improviseren is niet aan de orde. Iedereen moet de teksten uit het hoofd leren. Elk woord, elke regel is gewikt en gewogen. Samenleven is geen pr-filmpje voor de Rooyse Wissel. Ik ben hier meer de luis in de pels."
De laatste maanden is Spijkers kind aan huis in de Oostrumse tbs-kliniek. Hij voerde gesprekken met patiënten om ze te bewegen een rol in het stuk op zich te nemen. Om hun verhaal op te tekenen en het vervolgens in eigen bewoordingen te gieten. Dat deed hij met sociotherapeuten als Anja, die vijf jaar terug ook meespeelde, en met de omwonenden.
Bijzonder is dat enkele behandelaars de rol van patiënt spelen. "Over vooroordelen gesproken", zegt Anja. " Het publiek moet erover nadenken. Vraag aan het publiek wie de behandelaar en wie de patiënt is. Vaak haal je de patiënt er wel uit. Maar een behandelaar met een kleurtje, tja, die wordt al snel voor patiënt aangezien."
Voor allemaal is Samenleven een project dat emoties oproept. Voor Anja herbergt het stuk een extra spanning. "Houdt iedereen het wel vol? Haakt er niet iemand voortijdig af? Mooi is wel dat we voor even gelijke mensen zijn."
Hoe Samenleven afloopt? "De eindtoon is positief", verklapt Spijkers. "Hé, hé, er zit in mij nog een mens", vult Anja aan. "Zoiets wordt het. Dat hebben de toeschouwers en de voorstelling ook nodig."
Voor gratis toegangskaarten voor de twaalf voorstellingen van Samenleven en meer info: theater.derooysewissel.nl.